Humbjet në rrjet nuk janë strukturore

Ekziston një version i rehatshëm i kësaj teme, sipas të cilit humbjet e rrjetit në Ballkanin Perëndimor janë të larta sepse rrjetet janë të vjetra, terreni është i vështirë dhe rajoni është i varfër. Është i rehatshëm sepse nënkupton se asgjë nuk mund të bëhet shpejt.

Të dhënat nuk e mbështesin.

Dy fqinjë, drejtime të kundërta

Përgjatë 2011–2024, sipas bilancit energjetik të Eurostat-it dhe një përkufizimi të vetëm konsistent:

• Serbi: 15,2% → 10,5%
• Shqipëri: 14,0% → 17,3%
• Kosovë: 15,1% → 13,7%
• Mal i Zi: 15,4% → 13,9%
• Maqedoni e Veriut: 14,7% → 14,1%
• Bosnjë dhe Hercegovinë: 9,3% → 9,4%

Serbia dhe Shqipëria e nisën periudhën brenda rreth një pike nga njëra-tjetra dhe e mbyllën gati shtatë pikë larg, duke lëvizur në drejtime të kundërta. Bosnja dhe Hercegovina ka qëndruar nën 10% gjatë gjithë periudhës.

Nëse humbjet do të ishin funksion i gjeografisë, klimës apo të ardhurave, këto gjashtë trajektore nuk do të divergjonin kështu. Ato divergjojnë sepse humbjet reagojnë ndaj gjërave që qeveritë dhe operatorët vendosin.

Çfarë mat në të vërtetë treguesi

Humbjet në transmetim dhe shpërndarje ndërthurin dy gjëra shumë të ndryshme, dhe ngatërrimi i tyre është arsyeja kryesore pse shifra keqlexohet.

Humbja teknike është fizikë — rezistenca në linja dhe transformatorë, më e keqe në tension të ulët, më e keqe me linja të gjata shpërndarjeje, më e keqe kur rrjeti ngarkohet përtej asaj për të cilën u projektua. Ulja e saj kërkon investim: rikabllim, zëvendësim transformatorësh, ngritje tensioni, kompensim reaktiv.

Humbja joteknike është gjithçka tjetër — lidhje pa matës, matës të prishur ose të anashkaluar, konsum i pafaturuar, dështime faturimi. Ulja e saj kërkon matje, zbatim dhe arkëtim.

Të dyja reagojnë ndaj ndërhyrjeve krejt të ndryshme në afate krejt të ndryshme. Një program i drejtuar nga ana e gabuar prodhon zhgënjim të kushtueshëm. Përcaktimi i ndarjes mes tyre është puna e parë, dhe nuk mund të bëhet nga një përqindje e agreguar.

Pse ka rëndësi aritmetika këtu

Eurostat-i i publikon humbjet në GWh, jo si pjesë përqindjeje. Përqindjet më sipër janë të nxjerra — humbjet e shpërndarjes pjesëtuar me energjinë që hyri në sistem (prodhimi i transformimit plus importet minus eksportet), të llogaritura njësoj për çdo vend dhe çdo vit.

Kjo deklarohet sepse emëruesi është zgjedhje. Pjesëtimi me prodhimin bruto, me furnizimin vendor ose me konsumin final jep përqindje të ndryshme nga të dhëna identike, dhe krahasimet që përziejnë emërues janë të shpeshta dhe çorientuese. Të dyja vlerat hyrëse në GWh ruhen krahas çdo pike, që aritmetika të mund të kontrollohet.

Sa vlen një pikë

Mbi vëllimet e Kosovës të vitit 2024, një pikë përqindjeje humbjeje është rreth 70 GWh në vit.

Për krahasim: i gjithë kapaciteti diellor i instaluar i Kosovës prej rreth 21 MW do të prodhonte diku në rendin e 30 GWh në vit. Mbyllja e një hendeku prej dy pikësh rikthen më shumë energji sesa disa vjet ndërtimi diellor me ritmin aktual — pa marrëveshje lidhjeje, pa tokë, dhe pa radhë lejesh.

Ky nuk është argument kundër ndërtimit të fotovoltaikëve. Është argument për ta kostuar uljen e humbjeve kundrejt prodhimit mbi të njëjtën bazë, gjë që bëhet rrallë.

Çfarë do ta ndryshonte përgjigjen

Një bazë aktuale dhe e disagreguar e humbjeve — teknike kundrejt jo-teknike, sipas nivelit të tensionit dhe sipas daljes. Rregullatori i Kosovës publikon brenda vendit; ato shifra ende nuk janë përfshirë këtu, dhe ky shënim mbështetet në bilancin e Eurostat-it dhe jo në serinë kombëtare. Kushdo që planifikon një program humbjesh duhet të nisë nga të dhënat e vetë rregullatorit, jo nga ky shënim.